Akrostych - definicja utworu literackiego i przykłady

01Akrostych - czym się charakteryzuje?

Jest to dzieło o wyjątkowej budowie. Kolejne kolumny liter, sylab i wyrazów w tej kompozycji odczytywane w odpowiedniej kolejności dają całe wyrazy, frazy i zdania. Odczytywany pionowo w określonej kolejności tworzy swoisty wiersz wewnątrz wiersza. Najczęściej akrostych wykorzystuje pierwsze znaki każdej linijki dzieła, zdarza się też, że używa ostatnich liter lub może być tak zwaną średniówką, co znaczy, że wykorzystuje inne elementy podziału wewnątrzwierszowego.

Zdarzają się kompozycje akrostyczne, które wykorzystują te same elementy kolejnych zwrotek. Jedną z najbardziej wyróżniających się odmian akrostychu jest abecedariusz - jego każda kolejna linia zaczyna się następną literą alfabetu. Czytanie akrostychu jest dobrym sposobem na zapamiętywanie, takie utwory często pełniły funkcję mnemoniczną.

02Akrostych w starożytności

Dobre przykłady akrostychu można znaleźć w biblii. Wiele psalmów było pisanych w formie abecedariusza. Warto szczególnie zwrócić uwagę na psalm 119., który stworzony został w formie podrozdziałów zaczynających się od 22 liter alfabetu hebrajskiego. Wszystkie wersy danego rozdziału zaczynają się od tej samej litery. Warto wspomnieć też o psalmie 146., który recytowany jest 3 razy dziennie podczas nabożeństw żydowskich.

Duża część akrostychów starożytnych jest niedoskonała. Można tu wymienić psalmy 9. i 10., które pomijają część alfabetu, niektóre z nich są też powtórzone. Ciekawym przykładem użycia akrostychu w starożytności jest popularne wyrażenie „Jezus Chrystus, Syn Boży, zbawiciel”, którego początkowe litery składają się na ΙΧΘΥΣ (ICHTHYS), co oznacza rybę.

03Akrostych w średniowieczu

Poezja akrostyczna była bardzo popularna w okresie średniowiecza. Służyły głównie podkreśleniu nazwiska poety, jego patrona lub modlitwie do któregoś ze świętych. Średniowieczny poeta Rudolf von Ems otwierał wszystkie swoje dzieła akrostykiem swojego imienia, a jego kronika świata wyznacza początek każdej epoki akrostykiem kluczowej dla tego okresu postaci.

04Akrostych w literaturze

Akrostych pojawia się w literaturze do dzisiaj, chociaż złotym okresem dla niego były średniowiecze oraz starożytność. Po tę formę literacką sięgało wielu sławnych poetów. Poniżej znajduje się kilka dzieł, które są dobrymi reprezentantami akrostychu.

„Hypnerotomachia Poliphili”. Francesco Colonna

Dzieło, które jest jedną z najcenniejszych i jednocześnie najbardziej niezrozumiałych średniowiecznych książek. Aby zwrócić uwagę na akrostyczną budowę, autor ozdobił każdą pierwszą literę za pomocą pięknego ornamentu. Jeżeli je połączyć, stworzą one zdanie „Brat Franciszek bardzo kochał Polię”.

Hymn Holandii autorstwa Philippsa van Marnix

Pierwsze znaki kolejnych zwrotek tworzą imię bohatera pieśni, czyli Willema van Nassov. Tekst powstał pomiędzy 1568 a 1572 rokiem, ku czci Wilhelma Orańskiego, który nazywany był również Wilhelmem z Nassau. Autorem jest prawdopodobnie Philipps van Marnix, pan na Sint-Aldegonde.

„Na jednego”. J.A. Morsztyn

Najbardziej znanym polskim poetą, który upodobał sobie akrostych, był Jan Andrzej Morsztyn. W swoim dziele „Na jednego” za pomocą tej formy przemycał wulgarne w tamtym okresie słowo, co miało za zadanie obejść konwencję przyzwoitości. Wśród polskich twórców, którzy używali w swoich dziełach form akrostycznych, można wymienić jeszcze Adama Świnkę, Władysława z Gielniowa i Jana Kochanowskiego. 

Literatura pełna jest dzieł, których autorzy bawią się słowem i jednocześnie chcą przemycić pewną treść do czytelnika. Akrostych jest tego bardzo dobrą ilustracją, warto więc zapoznać się przynajmniej z najpopularniejszymi dziełami, które reprezentują ten styl.

05Jak napisać akrostych krok po kroku?

Akrostych najłatwiej napisać, zaczynając od wyrazu lub zdania, które ma powstać z kolejnych liter wersów. Następnie do każdej litery należy dopasować wers związany z wybranym tematem. Na końcu trzeba sprawdzić zarówno sens całego tekstu, jak i poprawność ukrytego hasła odczytywanego pionowo.

Planowanie ogranicza przypadkowe rymy i wersy, które nie pasują do tematu. Przed rozpoczęciem zapisz hasło w pionie, a obok każdej litery zanotuj skojarzenie, obraz lub myśl do wykorzystania w tekście. Im krótsze hasło, tym łatwiej zachować spójność; dłuższe pozwala rozwinąć temat, ale wymaga większej dyscypliny w doborze treści.

1. Wybierz temat i hasło. Ustal, czego ma dotyczyć utwór, a następnie wybierz słowo lub krótkie zdanie, które będzie wyznaczać początki wersów. Hasło powinno być czytelne i powiązane z treścią, nie tylko efektowne.
2. Zapisz litery w osobnych wierszach. Pozostaw miejsce na dalszą część każdego wersu. Taki układ ułatwia kontrolę kolejności liter i pokazuje, ile linijek trzeba przygotować.
3. Określ myśl dla każdego wersu. Dopasuj do kolejnych liter obrazy, działania lub emocje związane z tematem. Możesz najpierw zapisać krótkie notatki, a dopiero później rozwinąć je w pełne wersy.
4. Napisz tekst bez wymuszania rymów. Najpierw zadbaj o zrozumiały przekaz i naturalne brzmienie zdań. Rymy, rytm oraz podobna długość wersów można poprawiać później, gdy treść będzie już kompletna.
5. Sprawdź hasło i przeczytaj utwór na głos. Odczytaj pierwsze litery wersów w ustalonej kolejności, a potem przeczytaj całość od początku do końca. Popraw miejsca, w których składnia brzmi nienaturalnie albo wers odbiega od tematu.

Przy trudnych literach pomaga zmiana konstrukcji zdania. Wers nie musi zaczynać się od rozbudowanego opisu: może zawierać krótkie stwierdzenie, pytanie lub zwrot, o ile pasuje do charakteru utworu. W przypadku polskich znaków należy wcześniej zdecydować, czy hasło ma zachować je dokładnie, czy dopuszcza zapis uproszczony; najważniejsza jest konsekwencja w całym tekście.

Gotowy akrostych warto ocenić na dwa sposoby. Czytany poziomo powinien tworzyć samodzielny, spójny utwór, a odczytywany pionowo - zamierzone hasło. Jeśli jedna z tych warstw nie działa, lepiej zmienić wers lub hasło, zamiast dopisywać słowa wyłącznie po to, by zachować rym.